Доллар 455 теңгеге көтерілді: не болып жатыр?
Доллар тағы да қымбаттап жатыр – күрт төмендегеннен кейін бағам өзгеріп, қазақстандықтарды кезекті "әткеншекке" тап қылды. Теңге бағамы не болып жатқанын, бұған валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемелердің қандай қатысы бар екенін және бұл секірістен қандай да бір "белгі" іздеу керек пе?
Доллар тағы да нығайды: бір айда бағам қалай өзгерді?
Кейінгі бір айдың графигіне сүйенсек, доллар бағамы нағыз "құбылмалы кезеңді" бастан өткерді: алдымен баяу әрі табанды түрде төмен сырғып, соңында қайтадан күрт көтерілді.
Ай ең жоғарғы көрсеткіштермен басталды. 10 қыркүйекте доллар бағамы 457 теңгеге жуықтады. Алайда бұл деңгейде тұрақтап қалу мүмкін болмады: небәрі екі күннің ішінде бағам 451 теңгеге дейін күрт төмендеп, демалыс күндері сол қалыпта сақталды.
Бұдан кейін жүйелі төмендеу үрдісі басталды. Айдың соңына қарай доллар 442 теңге маңындағы "төменгі деңгейде" нық тұрақталды. Ал 30 қыркүйекте бағам 440 теңгеден сәл төмен түсіп, "айдың ең төменгі көрсеткішіне" жетті. Бұл бүкіл кезең ішіндегі америкалық валютаны сатып алу үшін ең тиімді сәт болды. Қазан айы келісімен тренд түбегейлі өзгерді. Бағам небәрі үш күн ішінде күрт көтерілді: 439,5-тен 448 теңгеге дейін жетіп, осылайша 8,5 теңгеге жуық өсім көрсетті.
3–4 қазанда өсім тоқтап, бағам 448 теңгеден сәл төмен деңгейде тұрақталды. Алайда 5 қазанда KASE-дегі күндізгі сауда қорытындысы бойынша орташа өлшемді доллар бағамы 454,98 теңгені құрап, 6,62 теңгеге қымбаттады.
Осылайша, бір айға толмайтын уақыт ішінде доллар ең жоғарғы көрсеткішінен (457 → 439,5) 17 теңгеден астам құнын жоғалтып үлгерді, ал кейін санаулы күн ішінде бұл құлдыраудың орнын толтырды.
Бұның бәрі Қазақстанда валюталық салымдар бойынша мөлшерлемелер екі еседен астамға – 1-ден 2,5 пайызға дейін өсетіні туралы жаңалықтар аясында болды. Бұл долларға деген сұранысқа әсер етуі мүмкін бе, әлде бағамның өсу себебі мүлдем басқада ма? Tengrinews.kz редакциясының бұл сауалдарына сарапшылар жауап берді.
Теңге неге әлсіреді: сарапшылар негізгі себептерді атады
Қаржыгер Андрей Чеботарев теңгенің неге әлсірегенін және валюталық депозиттер бойынша жаңа мөлшерлемелердің бағамға қалай әсер етуі мүмкін екенін түсіндірді.
Сарапшының айтуынша, доллар бағамының өсуіне негізінен сыртқы факторлар мен америкалық валютаның жаһандық нығаюы себеп болған. Атап айтқанда, маман екі негізгі факторды атап өтті:
ФРЖ-ның қатаң саясаты. АҚШ-тың Федералды резервтік жүйесі базалық мөлшерлемені көтерді, бұл Американың мемлекеттік облигацияларының кірістілігін 2007 жылдан бергі ең жоғары деңгейге дейін өсірді.
Дамушы нарықтарға қысым. АҚШ-тағы жоғары кірістілік доллар индексінің өсуіне мәжбүр етеді, бұл теңгені қоса алғанда, барлық дамушы елдің валюталарына табиғи түрде қысым жасайды.
Валюталық депозиттер бойынша жаңа мөлшерлемелер бағамға әсер ете ме? Иә, бірақ бұл тек жанама фактор ғана, – деп атап өтті қаржыгер.
"Иә, салымшылардың бір бөлігі бұрынғы символикалық пайыздан жоғары кірістілікті көріп, жинақтарының бір бөлігін долларға ауыстырған болуы әбден мүмкін, бұл аз да болса қосымша сұраныс тудырды".
Бұл валютаға қатысты белгілі бір жергілікті сұранысты тудырған. Алайда мұндай ағындардың көлемі трендтің өзгеруіне негізгі түрткі болу үшін жеткіліксіз.
Экономист Жанат Нұрғалиев те валюталық депозиттер бағам өсімінің негізгі себебі емес екендігімен келіседі. Сыртқы себептердің ішінде ол доллардың әлемдік өзге валюталарға қатысты нығаюын атап өтті.
Оның айтуынша, Қазақстан ішінде Ұлттық қордан бөлінетін трансферттердің негізгі көлемі экономикаға бағытталып қойған. Соның салдарынан нарықтағы доллар ұсынысы азайып, оған деген сұраныс артқан.
"Жалпы алғанда, бұған Ұлттық банктің іс-әрекеттері де ықпал етті. Яғни, теңгенің долларға шаққандағы бағамының тым нығайып кетуі бюджет үшін тиімсіз, сондықтан қазір жағдай бюджетте бекітілген параметрлерге, яғни доллар бағамына, теңгенің долларға шаққандағы құнына қайта оралып жатқандай".
Сондай-ақ ол валюталық салымдар бойынша мөлшерлемелерді либерализациялау доллар бағамына жанама әсер етуі мүмкін екеніне сенімді, бірақ әзірге айтарлықтай нәтиже байқалмайды.
"Қазіргі уақытта бізде экономиканы долларландыру деңгейі өте төмен, сондықтан мөлшерлемелерді ырықтандыру туралы шешім қабылданды. Тұрғындар жинақтарын дәл осы доллармен көбірек сақтауы үшін мөлшерлемелерді сәл көтердік. Сондықтан орта мерзімді кезеңде бұл белгілі бір деңгейде әсер етеді. Бұл жақында ғана болғандықтан, әзірге доллар бағамына айтарлықтай байқалатын әсері бола қойған жоқ", – деп түсіндірді Жанат Нұрғалиев.
Неге қазақстандықтар долларды бағасы өсіп кеткеннен кейін ғана сатып алады?
Халықтың мінез-құлқы туралы айта келе, Андрей Чеботарев бөлшек саудадағы сұраныс экономиканың стандартты заңдылықтарына қайшы келетінін атап өтті. Ең алдымен, бұл – активтің бағасы шарықтаған сәтте сатып алу. Қалыпты нарық жағдайында актив арзандаған кезде сатып алынса, қазақстандықтар, әдетте, доллар бағасы күрт өсе бастағанда ғана айырбастау пунктеріне асығады.
Бұған қоса, негізгі триггер ретінде экономикалық есеп емес, бағамның бұрынғы күрт құбылулары туралы естеліктер алға шығады.
"Мұнда калькулятор емес, өткен девальвациялар туралы естеліктер жұмыс істейді. Сондықтан халықтың белсенділігі шынымен де артып келеді, бірақ ол бағамды ілгерілетіп отырған жоқ, керісінше нығайған доллардың әсерімен көтерілген бағамның соңынан ілесіп отыр. Ірі ағындар мен сыртқы фон бірінші кезекте тұр", – деп түсіндірді қаржыгер.
Азаматтардың белсенділігінің артуы валюта бағамын өз бетінше көтермейді, керісінше, жаһандық факторлар әсерінен қалыптасып жатқан бағамның өзгеруін ғана қайталайды. Чеботаревтің айтуынша, қысқа мерзімді ауытқулар әлі де жалғаса береді.
Теңге ме, әлде доллар ма: жинақты қазір қайда сақтаған тиімдірек?
Жанат Нұрғалиев ұлттық валютадағы салымдар бойынша кірістілік базалық мөлшерлеменің жоғары болуына байланысты өте тартымды болып қала беретінін атап өтті:
"Теңге басымдыққа ие болып қала береді. Валютадағы аз ғана кіріс үшін теңгелік депозиттегі жоғары пайызды жоғалту экономикалық тұрғыдан тиімсіз. Қазақстандықтар жинақтарының негізгі бөлігін әлі де теңгемен сақтауды жалғастырып жатыр".
Валюталық депозиттер доллар бағамына әсер ете ала ма?
Орта және ұзақ мерзімді перспективада қаражаттың валютаға ағылуы мүмкін, бірақ бұл тек банктер долларлық депозиттер бойынша пайыздық мөлшерлемелерді айтарлықтай көтерген жағдайда ғана болуы ықтимал. Алайда, Жанат Нұрғалиевтің пікірінше, тіпті мұндай жағдайда да бұл бағам үшін апаттық жағдай тудырмайды.
Биржадағы доллар бағамын шын мәнінде кім "қозғалтып" отыр? Сарапшының айтуынша, бағамның қалыптасуы мүлдем басқа ауқымдарға байланысты.
"Биржадағы сатып алу операцияларын ірі контрагенттер жүзеге асырады. Бағам жабдық сатып алуға немесе шетел валютасындағы түсімді сатуға мұқтаж ірі бизнес субъектілері мен коммерциялық ұйымдарға байланысты".
Жалпы нарық ауқымында қарапайым азаматтардың долларды сатып алуы мен сатуы – бұл небәрі "теңізге тамған тамшыдай" ғана. Валюта бағамының нақты бағытын ірі импорттаушылар, экспорттаушылар және жаһандық бизнес-мәмілелер айқындайды.
Долларды қазір сатып алу керек пе, әлде күту керек пе: сарапшылар не дейді?
Доллар бағамының өсуі – валюта нарығындағы табиғи процесс. Валютаны ол қымбаттап жатқан сәтте сатып алу – қаржылық қателік, мұндай қадамға көптеген қазақстандық барады.
Долларды "шарықтау шегінде" сатып алу неге қақпан? Андрей Чеботаревтің айтуынша, валютаны тек "өсіп бара жатқандықтан" сатып алу – қаржылық шығынды тіркеудің классикалық әдісі:
Нарық заңдылықтары мынадай: валюта нарықтары циклді сипатқа ие. Бағамның әрбір күрт өсуінен кейін көбіне түзету немесе тұрақтану процесі жүреді. Долларды ең жоғары шегінде сатып алған адам қымбат валютамен қалып қою қаупіне тап болады.
Андрей Чеботаревтің айтуынша, долларды дүрбелең кезінде емес, алдын ала және жүйелі түрде сатып алған жөн. Егер сізде нақты қаржылық мақсаттар немесе валютадағы ірі шығындар болса, мұны тек сақтандыру ретінде жасаудың маңызы бар.
Теңгедегі депозиттерді не істеу керек?
Егер сіздің барлық күнделікті шығыныңыз, сауда-саттығыңыз бен жоспарларыңыз Қазақстанмен байланысты болып, теңгемен есептелсе, эмоцияға бой алдырып валюта айырбастау өте тиімсіз.
"Егер сіздің барлық шығыныңыз теңгемен болса, ал теңгелік салым екі таңбалы нақты кіріс беріп тұрса, одан бас тартып, аз ғана пайыз үшін долларға жүгірудің еш қисыны жоқ", – деп түйіндеді сарапшы.
Бұл туралы Жанат Нұрғалиев те айтты. Оның сөзінше, доллар әдетте тек резервтік жинақ ретінде пайдаланылады. Қаражатты валюталық депозиттерге аударудың ағымдағы шығындарға қажет емес бос "артық" ақша болған жағдайда ғана мәні бар.
Осылайша, жоғары мөлшерлемесі бар теңгелік депозиттер инфляциядан қорғауды қамтамасыз етіп, қомақты табыс әкелуді жалғастырады. Мамандар бағамның уақытша көтерілуіне бола оларды төмен пайызды валюталық салымдарға айырбастауды экономикалық тұрғыдан тиімсіз деп есептейді.
Теңгенің нығаюы аясында Ұлттық банк мәлімдеме жасап, валюта нарығындағы жағдайға қатысты түсініктеме берді және бағамның қалыптасуына нарықтық факторлардың әсерін атап өтті.
Фото: depositphotos.com